تكوينى ، و طبيعى ، كه براى مسلمانان بشارت ، و براى كفار تهديد است ) ، و اما آيه دوم حكمش يك حكم تشريعى و مبنى بر امتنان است ، ( منت مىگذارد بر بشر و يا بر مسلمين كه خدا طيبات را براى شما حلال كرد ) ، پس معلوم شد كه جمله : * ( « الْيَوْمَ يَئِسَ . . . » ) * دلالت بر بزرگداشت آن روز دارد به خاطر اينكه آن روز روزى است مشتمل بر خيرى عظيم و فائده اى بى نظير ، و آن اين است كه كفار از دين مؤمنين مايوس شدند ، و منظور از جمله : * ( « الَّذِينَ كَفَرُوا » ) * همانطور كه قبلا اشاره كرديم مطلق كفارند ، چه مشركين بتپرست ، و چه يهود و نصارا ، و چه غير ايشان ، به خاطر اينكه جمله مذكور مطلق است ، و هيچ قيدى در آن نيست . و اما جمله : * ( « فَلا تَخْشَوْهُمْ وَاخْشَوْنِ » ) * نهى در آن ارشادى است ، نه مولوى ، و معنايش اين است ديگر جايى براى ترسيدن شما باقى نمانده زيرا با نوميدى كفار آن خطر كه قبلا از آن مىترسيديد بر طرف شد - و اين پر واضح است كه انسان بعد از آنكه از چيزى مايوس شد ، ديگر آن را تعقيب نمىكند ، چون در چنين حالتى مىداند كه هر چه زحمت بكشد هدر مىرود ، - به همين جهت شما مسلمانان از امروز از ناحيه كفار ايمن خواهيد بود ، ديگر جا ندارد كه از آنان بر دين خود بترسيد ، پس از آنان مترسيد و از من بترسيد . از اينجا روشن مىشود كه مراد از جمله : « و اخشون » به مقتضاى سياق اين است كه در امرى كه بايد در آن امر دلواپس باشيد ، و اگر نااميدى كفار نبود جا داشت دچار ترس گرديد ، كه مبادا كفار آن امر را كه همان دين شما است از دست شما بربايند ، از من بترسيد ، و اين نوعى تهديد براى مسلمين است ، ( مىخواهد بفرمايد اين منم كه دين مردمى را به خاطر گناهانى كه مرتكب مىشوند از آنها مىگيرم ) ، و به همين جهت ما آيه را حمل بر امتنان نكرديم . مؤيد گفتار ما كه گفتيم آيه در مقام تهديد است ، نه منتگذارى ، اين است كه ترس از خدا در هر حالى واجب است ، و اختصاص به يك وضع خاص و شرطى مخصوص ندارد ، پس معلوم مىشود منظور از جمله « و اخشون » ترس خاصى است ، و در موردى مخصوص ، چون اگر چنين نباشد وجهى براى اضراب در جمله ( پس از آنان نترسيد بلكه از من بترسيد ) ، به نظر نمىرسد . خواهى گفت : هر وجهى كه براى اضراب در آيه : « فَلا تَخافُوهُمْ وَخافُونِ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ » « 1 » ، در نظر داشته باشيد ، همان وجه اضراب در آيه مورد بحث نيز هست ، در پاسخ مىگوئيم : نمىتوان آيه مورد بحث را با آن آيه شريفه مقايسه كرد ، براى اينكه در آيه آل عمران ترس از خدا شرط شده به ايمان ، و فرموده اگر به خدا ايمان داريد از خدا بترسيد ، و خطاب هم در آن خطابى است مولوى ،

--> ( 1 ) اگر مؤمن هستيد از آنان مترسيد بلكه از من بترسيد . « سوره آل عمران ، آيه 175 » .